Сіз әлеуметтік желіні парақтап отырып, таныс бетті көресіз. Белгілі кәсіпкер, телехабар жүргізушісі немесе қоғам қайраткері жаңа инвестициялық платформа туралы айтады: кірісті жоғары деп уәде етеді, ал бастауды дәл қазір, видео астындағы сілтеме арқылы ұсынады.

Қазақстанның Бас прокуратурасы дипфейктер мен жалған ЖИ-платформаларды пайдаланатын алаяқтық инвестициялық схемалардың таралуы туралы ескертеді. Соңғы бір жарым айда ғана елде мұндай 119 факт тіркелген.

Fingramota.kz инвестициялық алаяқтықтың жаңа цифрлық «витринасы» қалай жұмыс істейтінін және неліктен тек видеоны емес, ұсыныстың өзін де тексеру қажет екенін айтып береді.

Атақты адам ештеңе жарнамаламаған кезде

Дипфейк жасанды интеллект көмегімен нақты адамның сыртқы келбетін, мимикасын немесе дауысын имитациялауға мүмкіндік береді.

Алаяқтар үшін мұндай технология аса қолайлы: белгісіз «сарапшының» орнына әлеуетті инвестор өзі бұрыннан білетін адамды көреді. Оның бейнесі өзінше бір сенім белгісіне айналады.

Бас прокуратураның мәліметінше, қаскүнемдер TikTok, Instagram, YouTube және басқа платформалар арқылы жалған инвестициялық жобалардың жарнамасын таратады. Анықталған мысалдардың қатарында ведомство Михаил Ломтадзенің қатысуымен Kaspi AI, Илон Маскпен Quantum AI, Павел Дуровпен TON деп аталатын жобаларды, сондай-ақ «ҚазМұнайГаз» және басқа компанияларына «халықтық инвестиция» салу туралы ұсыныстарды атайды — оларды насихаттау үшін белгілі телехабар жүргізушілерінің бейнелері пайдаланылған.

Мұны түсіну маңызды: роликте белгілі адамның немесе бренд логотипінің болуы өздігінен ештеңені растамайды. Бүгінде есім, дауыс, бет-әлпет және логотип жалғандықтың бөлігіне айналуы мүмкін.

Жарнамалық роликтен ақша аударуға дейін

Схема әбден қауіпсіз болып басталуы мүмкін. Адам әлеуметтік желіден акциялардан, трейдингтен, жасанды интеллекттен немесе басқа «инвестициялық жобадан» табыс табу мүмкіндігі туралы видео көреді. Жарияланымның астында сілтеме тұрады: тіркеліп, телефон нөмірін қалдыру жеткілікті.

Одан кейін «менеджер» немесе «талдаушы» пайда болады. Ол «инвестициялық шот» ашуға көмектеседі, бастапқы соманы қайда аудару керектігін түсіндіреді, содан соң капиталдың қалай жылдам өсіп жатқанын көрсетеді.

Жеке кабинетте шынымен де пайда, дивидендтер және әдемі графиктер пайда болуы мүмкін. Тек экрандағы сандар ақшаның шын мәнінде инвестицияланғанын білдірмейді.

Бас прокуратураның деректері бойынша, Талдықорған тұрғынымен дәл осылай болған. Ол 2026 жылдың қыркүйегінде Instagram-нан трейдингтен табыс табу туралы жарнаманы көріп, сілтемеге өтеді және байланыс деректерін қалдырады. Осыдан кейін онымен қаскүнемдер хабарласқан. Олардың нұсқауларын орындаған әйел үшінші тұлғалардың шоттарына 7 млн теңгеден астам ақша аударған. Салынған қаражат пен болжамды дивидендтер жалған электрондық әмиянда көрсетілгенімен, ол ақшаны шығара алмаған. Бұл факт бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексеру жүргізіліп жатыр.

Білу маңызды: қосымшадағы немесе жеке кабинеттегі «кіріс» деген сан әлі нақты пайданың дәлелі емес.

«Сіздің кірісіңіз 800 мың теңге. Тек комиссияны төлеу қалды»

Схема мұнымен аяқталмауы да мүмкін. Елестетіп көрейік: адам 300 мың теңге аударды. Бірнеше күннен кейін экранда 420 мың теңге көрсетіледі. Одан соң 550 мың. «Кеңесші» тиімдірек тарифке өту үшін депозитті ұлғайтуды ұсынады.

Инвестор ақырында ақшасын алғысы келгенде, күтпеген жерден жаңа шарт пайда болады: комиссияны, салықты, сақтандыруды, шотты растауды немесе «шығаруды бұғаттан шығаруды» төлеу қажет. Бір төлемнен кейін келесісі талап етілуі мүмкін.

Мұнда тоқтау маңызды. Бұрын салған ақшаңызды қайтару үшін ғана қосымша қаражат аудармаңыз. Өз қаражатыңызды немесе табыс еттім деген пайдаңызды алу үшін алдымен тағы төлеуді талап ету — операцияларды тоқтатып, компанияны тексеруге елеулі себеп.

Дипфейкті қалай тануға болады?

Кейде жалғандықты ұсақ-түйек әшкерелейді: табиғи емес мимика, ерін қимылы мен сөздің үйлеспеуі, оғаш жыпылықтау, тері түсінің өзгеруі, беттің бұлдыр шекаралары немесе дыбыс ақаулары.

Бірақ қорғанысты тек осындай белгілерді іздеуге ғана негіздеу енді жеткіліксіз.

Қазіргі ЖИ-видео өте сенімді көрінуі мүмкін. Оның үстіне, алаяққа мінсіз ролик жасаудың қажеті жоқ: адам жарнамаға сеніп, сілтемеге өтсе болды.

Сондықтан басты сұрақ «бұл видео шынайы ма?» емес, «мұндай инвестициялық ұсыныс мүлде бар ма?» деп қойылуға тиіс.

Бес минуттық тексеру миллиондарды сақтап қалуы мүмкін

Ақша аударар алдында өзіңізге бірнеше сұрақ қойыңыз.

Менің ақшамды кім қабылдайды? 

Роликтегі атақты адам да, сайттағы логотип те емес, нақты заңды тұлға.

Компанияның қажетті рұқсаттары бар ма?

Ақпаратты қаржы реттеушісінің ресми ресурстары арқылы тексеріңіз. «Кеңесшінің» өзі жіберген сілтемені пайдаланбаңыз.

Кірістілік қайдан пайда болуға тиіс?

«Жасанды интеллект жұмыс істейді», «бірегей алгоритм» немесе «автоматты сауда» деген тіркестер инвестицияның экономикалық моделін өздігінен түсіндірмейді.

Неліктен маған әдеттен тыс жоғары немесе іс жүзінде кепілдендірілген кіріс уәде етіліп отыр?

Инвестиция тәуекелмен байланысты. Жылдам әрі тәуекелсіз табыс табу туралы уәде неғұрлым тартымды естілсе, оны соғұрлым мұқият тексеру қажет.

Ақшаны қайда аударуды сұрап отыр?

Инвестициялық қаражатты белгісіз жеке тұлғаның картасына немесе шотына аудару — қауіптің елеулі белгісі.

Тағы бір жақсы тәсіл: ұсынысты өзіңіз іздеп табыңыз. Егер «бірегей мемлекеттік бағдарлама», «ірі компанияның жаңа платформасы» немесе инвестициялық жоба шынымен бар болса, ол туралы ақпарат алаяқтардың жарнамасына тәуелсіз түрде расталуға тиіс. 

Тек инвестиция ғана емес

Дипфейк технологиясы басқа жағдайларда да қолданылады. 2026 жылдың мамырында Бас прокуратура прокуратура қызметкерінің бейнесі пайдаланылған жалған видео туралы хабарлаған еді: онда жоғалған ақшаны қайтаруға мемлекеттік органның көмегі ұсынылған сыңай танытылған. Ролик 240 мыңнан астам қаралым жинаған. Ведомство видеоның ЖИ көмегімен жасалғанын және азаматтарды жаңылыстыру үшін пайдаланылғанын анықтады.

Сондықтан экрандағы таныс бетті — ол кәсіпкер, телехабар жүргізушісі, мемлекеттік орган қызметкері немесе тіпті сіздің танысыңыз болсын — енді жеке басты және ақпараттың дұрыстығын дербес растайтын дәлел деп санауға болмайды.

Егер туысыңыз, досыңыз немесе басшыңыз күтпеген жерден ақша аударуды, код айтуды немесе әдеттен тыс әрекет жасауды сұраса, онымен басқа, өзіңізге бұрыннан таныс байланыс арнасы арқылы хабарласыңыз. Жауабын тек екеуіңіз ғана білетін сұрақ қоюға болады.

Егер ақшаны аударып қойған болсаңыз

«Шотты бұғаттан шығару» немесе бұрын салған соманы қайтару үмітімен төлемдерді жалғастырмаңыз. Дереу өз банкіңізге ресми арна арқылы хабарласып, алаяқтық операция туралы мәлімдеңіз. Хат алмасуды, телефон нөмірлерін, сайт пен жарнамаға сілтемелерді, жеке кабинеттің скриншоттарын, түбіртектер мен алушылардың деректемелерін сақтап қойыңыз.

Одан кейін құқық қорғау органдарына жүгініңіз. Бас прокуратура мұндай фактілер анықталған жағдайда полицияға, оның ішінде 102 нөміріне хабарласуды ұсынады.

Күдікті жарнамалық роликтің өзін әлеуметтік желідегі «Шағымдану» функциясы арқылы белгілеген жөн. Бұл платформаға жарияланымды тексеруге және оның одан әрі таралуын шектеуге көмектеседі.

Толығырақ "Абайлаңыз алаяқтар" бөлімінде оқыңыз