Қазақстанның зейнетақы жүйесі өзгеруін жалғастыруда. Мемлекет зейнетақы жинақтарын пайдалану ережелерін қайта қарайды, жеткіліктілік шектерін арттырады, ал салымшыларда өз жинақтарының кірістілігіне дербес ықпал етуге мүмкіндіктер көбейе түсуде. Сонымен қатар зейнетақы жинақтарына қатысты әлі де көптеген сұрақ туындайды: шектер неге өзгерді, ақшаны жеке басқаруға беруге бола ма, бұл қаншалықты қауіпсіз және шынымен де жоғарырақ кіріс әкеле ме? Мұны Fingramota.kz-пен бірге талдап көрейік.

Жеткіліктілік шектері неге арттырылды

Соңғы жылдардағы ең көп талқыланған өзгерістердің бірі — зейнетақы жинақтарының ең төмен жеткіліктілік шектерінің арттырылуы.

Ең төмен жеткіліктілік шегі – жинақтың бір бөлігін пайдаланғаннан кейін жеке зейнетақы шотында қалуға тиіс сома. Ол болашақ зейнетақы төлемдеріне қаражат жеткілікті болатындай есептеледі. Сондықтан белгіленген шектен асатын соманы ғана пайдалануға болады.

Мысалы, егер адамда 12 миллион теңге жинақталса, ал оның 28 жасындағы жеткіліктілік шегі шамамен 9 миллион болса, ол тек айырманы – 3 миллион теңгені ғана пайдалана алады.

Шектердің арттырылуы қоғамда кең резонанс тудырды. Алайда бұл салымшыларды шектеу ниетімен емес, объективті экономикалық себептермен байланысты.

Шектің мөлшері бірнеше факторды ескере отырып есептеледі:

- күтілетін өмір ұзақтығы;

- болжамды зейнетақы төлемдерінің мөлшері;

- ең төмен зейнетақы деңгейі;

- зейнетақы активтерінің кірістілігі;

- инфляция;

- актуарлық есептеулер.

Егер адамдар ұзағырақ өмір сүрсе, ал өмір сүру құны бірте-бірте өссе, лайықты зейнетақыны қамтамасыз ету үшін жинақтың көбірек көлемі қажет болады. Сондықтан жеткіліктілік шектері мезгіл-мезгіл қайта қаралады – бұл зейнетақы жүйесінің экономикалық және демографиялық өзгерістерге табиғи бейімделуі.

Мүмкіндіктер көбейе түсуде

Тағы бір маңызды өзгеріс жеке инвестициялық басқарушы компаниялардың басқаруына беруге болатын зейнетақы жинақтарының көлеміне қатысты.

Бүгінде салымшылар міндетті зейнетақы жарналары мен міндетті кәсіптік зейнетақы жарналары есебінен қалыптасқан зейнетақы жинақтарының 50%-ына дейінгі бөлігін сенімгерлік басқаруға бере алады. Ерікті зейнетақы жинақтарын қазірдің өзінде басқарушы компанияларға толық көлемде беруге болады.

Алайда 7 қыркүйектен бастап салымшылардың мүмкіндіктерін кеңейтетін өзгерістер күшіне енеді. Осыдан кейін олар қаражатты зейнетақы жүйесінде сақтай отырып, жеке басқарушы компанияларға зейнетақы жинақтарының 100%-ына дейінгі бөлігін бере алады.

Бұл салымшыларда инвестициялық стратегияны таңдау кезінде еркіндік көбейетінін білдіреді. Олар зейнетақы капиталының қай бөлігі Ұлттық Банктің басқаруында, ал қай бөлігі – кәсіби басқарушы компаниялардың басқаруында болатынын өздері шеше алады.

Бұл ретте мынаны түсіну маңызды: әңгіме ақшаны алу немесе оны зейнетақы жүйесінен шығару туралы емес. Зейнетақы жинақтары БЖЗҚ-да есепке алынуын жалғастырады және салымшының меншігі болып қала береді. Тек қаражатты заңнама талаптары шеңберінде инвестициялайтын басқарушы ғана өзгереді.

Көпшілік әлі күнге дейін барлық зейнетақы активтерін тек мемлекет басқарады деп ойлайды. Шын мәнінде салымшылар бірнеше жылдан бері жеке басқарушы компанияны өздері таңдап, оған жинақтарының бір бөлігін бере алады.

Бұл ретте ақша шоттан алынбайды және банк картасына аударылмайды. Ол зейнетақы жинағы ретінде жұмыс істей береді, бірақ таңдалған инвестициялық стратегияға сәйкес инвестицияланады.

Басқарушы компаниялар әртүрлі қаржы құралдарынан инвестициялық портфельдер қалыптастырады. Бұл мемлекеттік және корпоративтік облигациялар, қазақстандық және шетелдік компаниялардың акциялары, халықаралық қаржы құралдары, депозиттер және заңнамада рұқсат етілген басқа да активтер болуы мүмкін.

Барлық инвестициялар тәуекелдерді азайтуға және портфельді әртараптандыруға бағытталған қатаң нормативтер мен шектеулер шеңберінде жүзеге асырылады.

Жеке басқарудың басты артықшылығы – әртүрлі инвестициялық стратегияларды қолдану мүмкіндігі. Әрбір басқарушы компанияның қазақстандық және әлемдік қаржы нарықтарындағы жағдайды күнделікті бағалайтын өз талдаушылары мен инвестициялық мамандарының тобы бар.

Негізгі артықшылықтардың ішінен бірнешеуін бөліп көрсетуге болады.

Инвестициялық құралдардың кең таңдауы. Басқарушы компаниялар әртүрлі актив кластарын үйлестіре отырып, әртараптандырылған портфельдер қалыптастыра алады.

Белсенді басқару. Кәсіби басқарушылар экономикалық жағдайды, пайыздық мөлшерлемелерді, валюталық тәуекелдерді үнемі талдап, қажет болған жағдайда портфель құрылымын түзетеді.

Басқарушылар арасындағы бәсекелестік. Әрбір компания тұрақты нәтиже көрсетуге мүдделі, себебі дәл тиімділік салымшылар үшін таңдаудың басты өлшемдерінің біріне айналады.

Кәсіби сараптама. Зейнетақы активтерін басқарумен қаржы нарықтарын күнделікті талдап, тәуекелдерді бағалап, капиталдың ұзақ мерзімді өсуіне мүмкіндіктер іздейтін мамандар айналысады.

Тек ағымдағы кірістілікке ғана бағдарланбау керек

Ең жиі кездесетін қателіктердің бірі – басқару сапасын бірнеше айдың нәтижесі бойынша бағалау. Қаржы нарықтары үнемі өзгеріп отырады. Бір кезеңде облигациялар жоғары кірістілік көрсетсе, екінші кезеңде – акциялар немесе басқа құралдар. Сондықтан белгілі бір стратегияның бірнеше ай ішіндегі көшбасшылығы оның ұзақ мерзімді келешекте ең табысты болатынын әлі көрсетпейді.

Дәл сол себепті зейнетақы активтерін басқарудың тиімділігін бір ай немесе тоқсан үшін емес, бірнеше жыл бойынша бағалау қабылданған.

Зейнетақы жинақтары – бұл ұзақ мерзімді қаржылық жоба. Оның мақсаты «осы жерде және қазір» ең жоғары пайда алу емес, бүкіл еңбек өмірі бойы капиталды сақтау және бірте-бірте арттыру.

Шешіміңізді өзгертуге бола ма? Иә. Егер салымшы жинағын жеке компанияның басқаруына беруді шешсе, бұл таңдаудың мәңгілікке өзгермейтінін білдірмейді.

Заңнама жылына бір рет басқарушы компанияны ауыстыруға немесе зейнетақы жинақтарын Қазақстан Ұлттық Банкінің басқаруына қайтаруға мүмкіндік береді.

Осылайша, салымшы өз қаражатын бақылауда ұстайды және өз мақсаттары мен қаржы нарығындағы жағдайды ескере отырып, шешімін өзгерте алады.

Толығырақ "Бюджетті жоспарлаймыз" бөлімінде оқыңыз